Między Algorytmem a Szeptem Drzew: Subiektywna Symfonia Krajobrazu

Ten esej pokazuje kluczowy problem planowania przestrzennego w Polsce: przepaść między algorytmiczną dokładnością a społecznym odbiorem krajobrazu. Gdy gminy muszą uwzględniać krajobrazy priorytetowe w planach miejscowych (nowelizacja ustawy z 2023 r.), autor proponuje „metodykę hybrydową” – praktyczne rozwiązanie łączące obiektywne dane z subiektywnymi wartościami mieszkańców.

Czy tabela potrafi zmierzyć, jak bardzo kocha się stary komin czy kapliczkę przy drodze? Wykorzystując metaforę Borgesa o cesarskiej mapie w skali 1:1, tekst wyjaśnia, dlaczego precyzyjne algorytmy potrzebują „szeptu drzew” – tego, co miejsca znaczą dla ludzi.

Przeczytaj całość, aby odkryć, jak sprawić, by ochrona krajobrazu łączyła precyzję z ludzką pamięcią.

Na rozstaju dróg, gdzie asfalt wciąż pachnie kruszywem, a nad koronami lip unosi się spóźniony cień dzwonów, wita mnie krajobraz utkany nie z pikseli, lecz z pulsujących emocji. Algorytm – zimny, beznamiętny – rejestruje tu wyłącznie współrzędne i statystyki: współrzędne geograficzne kapliczki, wysokość zwałowiska kopalni, procent zachmurzenia nad starym kominem. Przypomina to opowieść Jorge Luisa Borgesa o fikcyjnym cesarstwie, które tak obsesyjnie dążyło do precyzji, że sporządziło mapę w skali 1 : 1, zrównując obraz z rzeczywistością i tym samym odbierając mu sens oraz temperaturę.

Właśnie tu odsłania się fundamentalny paradoks reprezentacji: nawet najdokładniejsze opisy – borgesowska mapa, algorytmiczna matryca danych czy hiperrealistyczna rekonstrukcja – nigdy nie oddadzą całej rozciągłości rzeczywistości. Każde ujęcie świata w ramy miary lub matematyki jest równocześnie gestem pominięcia.

W praktyce planistycznej ów paradoks materializuje się w procesie identyfikacji i oceny krajobrazów, dla których w rozporządzeniu zapisano rygorystyczne etapy: identyfikację i klasyfikację, charakterystykę, ocenę oraz typowanie krajobrazów priorytetowych. To właśnie „algorytm z rozporządzenia” – niezawodne narzędzie weryfikacji, które dostarcza planistom jednolitej, możliwej do audytu bazy danych. Jednocześnie, jeśli pozostanie samotny, grozi zamianą żywego pejzażu w chłodną, statystyczną kratkę.

Wystarczy przysiąść przy małej kapliczce wciśniętej między klony, by poczuć rytm różańca, który algorytm opisze jako „obiekt B1 (1947 r.)”. Samotny komin cegielni zostanie zanotowany jako „dominanta 32 m”, podczas gdy dla mieszkańców to palec pamięci wskazujący niebo. Kopalnia odkrywkowa – w tabeli „wyrobisko 131” – nocą rozbłyska czerwonym światłem masztu, dając dzieciom azymut serca.

Dokładność bez opowieści wpada więc w pułapkę cesarskiej mapy: staje się perfekcyjna, lecz milcząca. Dlatego współczesne rozporządzenie wymaga, by ocena krajobrazu łączyła dane obiektywne z komponentem ważności społecznej: ekspercka grupa może „dopisać” wartość, gdy zaistnieje lokalna zgoda na wyjątkowość miejsca. To formalne zaproszenie dla subiektywnego pierwiastka w sercu algorytmu.

Samodzielne merytoryczne uzasadnianie wyboru priorytetów – definiowanych unikatowością, reprezentatywnością, czystością formy, ochroną prawną i ważnością społeczną – pozwala mieszkańcom wskazywać symboliczną „duszę” miejsca, nawet jeśli nie uzyskało ono pełnego wyniku matematycznego.

Przeglądając „Zeszyty dla krajobrazów priorytetowych” i wsłuchując się w głosy podczas konsultacji społecznych, odniosłem wrażenie, że matematyka przeważyła nad aspektem społecznym, stając się bezdusznym podziałem wyznaczanym liniami mezoregionów. W słowach uczestników tych spotkań pobrzmiewała troska o kształt i walory środowiskowe, ale też odniesienia do zmieniających się zachowań i pragnienie, by przyszłe pokolenia mogły wnieść cząstkę siebie w kształtowanie krajobrazów.

Akt z 2023 r. nowelizujący ustawę o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym nakazuje, by miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego (mpzp) uwzględniały granice i zasady zagospodarowania krajobrazów priorytetowych. Po raz pierwszy subiektywny puls lokalnych historii zyskuje status prawnie chroniony: rekomendacje audytu stają się wiążącą wytyczną dla miejskich rysunków planu. Dzwon kapliczki i żar kopalnianego masztu trafiają więc do legendy mapy – lecz nie jako martwe znaki, lecz jako punkty zapalne przyszłych konsultacji.

Marzę o warsztatach, w których algorytmiczne karty oceny czyta się równolegle z kartami wspomnień: gospodyni, pamiętająca pierwsze majowe nabożeństwo, dopisuje „unikatowość”, nastolatek z teledyskiem – „czystość formy”, pszczelarz – „ważność”. Taki rozciągnięty akord danych i emocji sprawi, że kolejna wersja mpzp uniknie choroby perfekcyjnej linii prostej, a zamiast tego zachowa zdrową chropowatość różnorodności.

Krajobraz, podobnie jak prawda, jest ruchem, nie stanem. Najdokładniejszy algorytm wciąż pozostaje szkicem – nigdy pełnym przedstawieniem całej rozciągłości rzeczywistości. I to jest jego siła: wskazuje ścieżki, pozostawiając miejsce na oddech wyobraźni.

Gdy wracam na rozstaje dróg, wystawiam twarz na wiatr i przyjmuję niepokój jak sprzymierzeńca. To on wyostrza kolory: zieleń lip świeci mocniej, rdza komina błyszczy głębiej, dzwonki polnych traw brzmią wyraźniej. Między kartą oceny a kartą wspomnień rodzi się prawdziwa ochrona krajobrazu – taka, która nie konserwuje na siłę, lecz pozwala, by każde serce dopisało własne światło, a każde merytoryczne kryterium nadało przyszłości klarowny kierunek. Krajobraz oddycha naszymi historiami i uczy, że nawet największa odkrywka może być jednocześnie raną i kompasem, o ile cyfrowa matryca pozostanie otwarta na szept drzew.

Źródła:

1. Yuvel Noah Harari, Nexus. Krótka historia informacji, Wydawnictwo literackie, 2024
2. https://press.wz.uw.edu.pl/cgi/viewcontent.cgi?article=1673&context=ikar
3. https://www.gov.pl/web/kultura/audyt-krajobrazowy
4. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20190000394/O/D20190394.pdf
5. https://www.infor.pl/akt-prawny/DZU.2019.042.0000394,rozporzadzenie-rady-ministrow-w-sprawie-sporzadzania-audytow-krajobrazowych.html
6. https://www.gov.pl/web/kultura/audyt-krajobrazowy
7. https://bip.opolskie.pl/wp-content/uploads/2024/07/564-zal.pdf
8. https://mazowszestudiaregionalne.pl/wp-content/uploads/2023/03/MSR_42_04_Wieczorek.pdf
9. https://rbgp.pl/wp-content/uploads/2019/04/2017_05_17_Audyty_schemat_opracowania.pdf
10. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20220002308/O/D20222308.pdf
11. https://ejournals.eu/czasopismo/prace-geograficzne/artykul/audyt-krajobrazowy-nowy-pretekst-do-badan-krajobrazowych-czy-krok-wstecz-pierwsze-wnioski-z-procedury-opracowania-audytu
12. https://obserwatorium.miasta.pl/wp-content/uploads/2017/06/Krakow_JSolon.pdf
13. https://gridw.home.pl/pub/audyt_krajobrazowy_woj_slaskiego_spotkanie_gminy_prezentacja_13_09_2024.pdf
14. https://mbpr.pl/wp-content/uploads/AK_ostateczny/Audyt krajobrazowy województwa mazowieckiego.pdf
15. https://www.irt.wroc.pl/Common/pobierzPlik/id/1920/module_short/news/obj_id/798/culture/pl/version/pub.html